3 Temmuz 2026 CUMA · Resmî Gazete · Sayı : 33299
YÖNETMELİK
Tarım ve Orman Bakanlığından:
ARI ZEHRİNİN TOPLANMASINA İLİŞKİN YÖNETMELİK
BİRİNCİ BÖLÜM
Başlangıç Hükümleri
Amaç ve kapsam
MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı; arı zehri işletmelerinin, sözleşmeli üretim kapsamında, arı zehri üreticilerinden tekniğine uygun, izlenebilir ve denetimli şekilde ham arı zehri temin etmelerini sağlamaktır.
(2) Bu Yönetmelik; bal arılarından ham arı zehri toplanmasına ilişkin usul ve esasları kapsar.
Fondement
MADDE 2 (1) Bu Yönetmelik, 11/6/2010 tarihli ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanununun 6 ncı maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.
Tanımlar ve kısaltmalar
MADDE 3 (1) Bu Yönetmelikte geçen;
a) AKS: Arıcılık Kayıt Sistemini,
b) Arı zehri: Apis mellifera türü bal arılarının zehir salgı bezlerinde üretilen ve zehir keselerinde depolanan protein ve peptid ağırlıklı doğal bir dış salgı ürününü,
c) Arı zehri toplama aparatı: Arıların sokma davranışını tetikleyerek arıların keselerinde bulunan zehrin arıya ve koloniye zarar vermeden salgılanmasına ve toplanmasına elverişli aparatı,
ç) Arı Zehri Toplama Sertifikası: Bakanlıkça düzenlenen Arı Zehri Toplama Eğitim programlarına katılarak başarılı olan arıcılara verilen sertifikayı,
d) Arı zehri üreticisi: Arı zehri işletmesine bağlı ya da sözleşme yapmış ve Arı Zehri Toplama Sertifikası almış AKS’ye kayıtlı arı yetiştiricisini,
e) Arı zehri işletmesi: Bakanlıktan arı zehri toplama/işleme izni alan işletme, müessese veya merkez birliğini,
f) Arılık: Üretim faaliyetinde kullanılan arılı kovan ve ekipmanların bulunduğu açık ya da kapalı tesis/alanları,
g) Bakanlık: Tarım ve Orman Bakanlığını,
ğ) Birlik: Merkez birliği tarafından arı zehri üreticisi ile sözleşme yapma yetkisi verilen, 5996 sayılı Kanun ve 29/6/2004 tarihli ve 5200 sayılı Tarımsal Üretici Birlikleri Kanunu ile kurulmuş arıcı örgütlerini,
h) Ekotip: Coğrafik bölgelerin geçiş kısımlarına doğal olarak uyum sağlamış arı genotipini,
ı) HAYGEM: Hayvancılık Genel Müdürlüğünü,
i) Irk: Orijinini sınırları belli bir coğrafik bölgeden alan, ortak morfolojik, genetik, davranış ve fizyolojik özelliklere sahip alt türü,
j) Koloni: Yumurtlayan ana arısı bulunan, 3-4 çerçevesi açık ve kapalı yavrulu alana sahip en az 7-8 arılı çerçevede koloni faaliyetlerinin sürdürüldüğü arı ailesini,
k) Merkez birliği: Türkiye Arı Yetiştiricileri Merkez Birliği ve Bal Üreticileri Merkez Birliğini,
l) Müessese: Bünyesinde arıcılık birimi bulunan üniversite, araştırma enstitüleri ve Kafkas Arısı Üretim, Eğitim ve Gen Merkezi Müdürlüğünü,
m) Sözleşmeli üretim: Üretici ve alıcı arasında karşılıklı menfaat esaslarına dayalı olarak yazılı akitlerle yürütülen tarımsal üretim şeklini, ifade eder.
İKİNCİ BÖLÜM
Arı Zehrinin Toplanmasına İlişkin Usul ve Esaslar
Arı zehri toplama aparatı ve özellikleri
MADDE 4 (1) Arı zehri toplama aparatının aşağıda belirtilen nitelikleri taşıması zorunludur:
a) Arı zehri aparatı ve kazıma aleti zehrin fiziksel ve biyokimyasal yapısını olumsuz yönde etkilemeyecek malzemeden imal edilir.
b) Aparatın telleri üzerinde 12-30 volt arası gerilim, 50-1000 Hz arası sinyal frekansı, 2-3 saniye titreşim süresi ve 3-6 saniye duraklama süresi bulunur. Kullanılan aparatların, yüksek gerilim ve sinyal frekansları içermesi nedeniyle, arıların doğal yaşam süreçlerine zarar vermeyecek ve ölümlerine neden olmayacak nitelikte olması gerekir.
c) Aparatın cam levhası üzerinde, aralıkları 0,5 cm, kalınlıkları 0,5-1,5 mm olan teller, zehrin özelliklerini etkilemeyecek arıya zarar vermeyecek alaşımlardan yapılır.
Arı zehrinin toplanması
MADDE 5 (1) Arı zehrinin toplanması aşağıda belirtilen yöntemlere göre yapılır:
a) Arıların elektrik yüklü tel ile temasları sonucu zehir bıraktıkları cam plakalar, güneş ışığına maruz bırakılmadan taşınır. Cam yüzeyden arı zehrinin kazınması işlemi, hijyenik şartlarda, kapalı hava akımının olmadığı ve doğrudan güneş ışığı almayan ortamda gerçekleştirilir.
b) Arılıkta, olası alerjik reaksiyona karşı gerekli ilaçlar ile temiz su bulundurulur.
c) Arı zehri toplama sırasında, zehirde kalıntıya neden olabilecek körük veya repellent etkili duman çıkaran herhangi bir destek malzemesi kullanılamaz.
ç) Arı zehri toplama aparatının, kazıma işleminin yapılacağı yere nakli sırasında kullanılacak kaplar; çapraz kontaminasyonu önleyecek özellikte, dayanıklı ve kolay temizlenebilir nitelikte olmak zorundadır.
d) Cam plakalar ve tellerin sterilizasyon işleminin etüvde 160-180 °C’de 2 saat süreyle gerçekleştirilmesi ve steril kutularda saklanması gerekir. Bunun mümkün olmaması durumunda, temizlik amacıyla arı zehri toplama cam plakaları kaynar su ile dikkatlice yıkanıp durulanır ve açık havada kurutulur. Sterilizasyon amacıyla ise cam plakalar ve teller %70’lik izopropil alkol ile silinip kurumaya bırakılır.
e) Zehir kazıma aleti jileti paslanmaz çelikten ve tek kullanımlık olmak zorundadır.
(2) Arı zehrinin toplanmasında aşağıda belirtilen hususlara uyulur
a) Arı zehrine koruma amaçlı hiçbir katkı maddesi karıştırılamaz.
b) Zehir toplama aparatı kovandan çıkarıldıktan sonra 30 dakika içerisinde cam levhalardan zehir kazıma işlemine başlanır.
c) Toplanan arı zehri, gıdaya uygun kalıntı bırakmayacak amber renkli, tek kullanımlık, hava ve nem geçirgenliği olmayan vida kapaklı şişelere konur; üzerinde işletme numarası, toplama tarihi ile "Bal Arısı Zehri" ibaresini içeren etiket bulunur. Zehir, soğuk zincir koşullarında (-18 °C) muhafaza edilir.
ç) Kalıntı ve kontaminasyon riskini minimize etmek ve apiterapiye uygun arı zehri için filtreli cihaz ile toplama yapılır.
d) Filtreli cihazlarda kullanılacak olan filtre materyali medikal plastikten üretilir.
(3) Arı zehri toplama tekniğine ilişkin hususlar şunlardır
a) Arı zehrinin; arı dışkısı, toz, polen, bal ile diğer kovan içi ve çevresel bileşenlerle bulaşmasını en aza indirmek amacıyla kovan içi cihazların kullanılması veya tablaların kovan içine doğru uygun şekilde konumlandırılması gibi yöntemler uygulanır. Kontaminasyonun önlenmesi amacıyla filtreli cihazlar kullanılır.
b) Koloni sağlığı ve devamlılığının korunması amacıyla arı zehri toplama işlemi, aynı kovandan 7 günden daha kısa aralıklarla yapılamaz.
c) Zehir toplama aparatı kovanda 15-20 dakikadan fazla bulundurulmaz. Zehir toplama işlemi sabah erken saatlerde, öğleden sonra veya akşam gerçekleştirilir.
(4) Arı zehri toplayacak kişinin uyması gereken kurallar şunlardır
a) Arı zehrinin solunmaması, göze ve çıplak tene temas ettirilmemesi esastır.
b) Tıbbi gözlük, maske, cerrahi eldiven, bone, önlük gibi kişisel koruyucu donanımların kullanılması zorunludur.
Arı zehri toplama izinli arılıkta aranacak şartlar
MADDE 6 (1) Arı zehri toplama izinli arılık ve kolonilerde aşağıdaki şartlar aranır:
a) Arılıklar, zirai mücadele yapılan tarımsal alanlardan en az 200 metre uzaklıkta bulunur.
b) Toplama işlemi, arı popülasyonu güçlü kolonilerde yürütülür.
c) Arı zehri toplama döneminde sadece polen ikame besleme yapılır. Şeker şurubuyla besleme yapılmaz.
ç) Arı sağlığını korumak amacıyla hastalık ve zararlılarla mücadelede kalıntı bırakacak sistemik etkili ilaçların kullanımı yasaktır. Kullanılması durumunda arı zehri toplanmasına başlamadan en az 15 gün öncesinde ilaçlamanın kesilmesi gerekir.
d) Arı zehri üretimine uygun arı ırkı veya ekotipine sahip arılar kullanılır.
Arı zehri toplama eğitimi ve sertifikası
MADDE 7 (1) Uygulamalı arı zehri toplama eğitimi aşağıda belirtilen esaslara göre yapılır:
a) Arı zehri toplama eğitimi programına katılmak isteyen arıcının, arı zehri işletmesi ile sözleşme yapması zorunludur.
b) Arı zehri işletmesi ile sözleşme yapan birlik üyesi arıcı, birlikleri aracılığı ile ya da doğrudan merkez birliğine dilekçe ile başvuruda bulunur.
c) Merkez birliği, en az iki gün süreli eğitim programını, kurs yerini ve başvuru yapanlardan en fazla 25 kursiyeri belirler.
ç) Arı zehri eğitim programında uygulamalı eğitime, iş sağlığı ve güvenliği konularına yer verilir. Eğitim süresince kursiyerlere temel ilk yardım eğitimi verilerek alerjik reaksiyonlara karşı bilinçlendirilmeleri sağlanır.
d) Merkez birliği, eğitimci olarak görevlendirmek üzere üniversitelerden, konusunda uzman kişi veya müesseselerden yararlanır.
e) Merkez birliği; eğiticilerin bilgilerini, kurs yerini, katılımcı listesini ve ders programını içeren eğitim programını, eğitim izni almak üzere Bakanlığa gönderir.
f) Bakanlık, uygun görülen arı zehri toplama eğitimi programlarını onaylar.
g) Eğitim ile ilgili bilgiler HAYGEM/merkez birliği aracılığı ile katılımcılara bildirilir.
ğ) Eğitim giderleri ve sertifika ücretleri kursiyerlere aittir.
h) Kursiyerlerin başarı ve eğitim devam çizelgesi eğitici tarafından onaylanarak HAYGEM’e gönderilir.
ı) Bakanlık, eğitim sonucunda başarılı olan ve Bakanlık Merkez Döner Sermaye hesabına ücretini yatıran kursiyere, Arı Zehri Toplama Sertifikası verir.
i) Gerek görülmesi durumunda Bakanlık arı zehri eğitimi yapar/yaptırır.
Arı zehri toplamada yükümlülükler
MADDE 8 (1) Arı zehri toplama sürecinde arı zehri üreticisi ve arı zehri işletmesinin sorumlulukları şunlardır:
a) Arı zehri işletmesi ile sözleşmesi bulunmayan arı zehri üreticileri, Arı Zehri Toplama Sertifikasına sahip olsalar dahi arı zehri toplayamazlar.
b) Arı zehri işletmesi, toplanan arı zehrinin soğuk zincirde muhafazası için gerekli tedbirleri almak zorundadır.
c) Arı zehri üretim miktarı dönemsel olarak arı zehri üreticisi tarafından AKS’de kayıt altına alınır.
ç) Arı zehri üreticisi, gen kaynaklarının korunması amacıyla, ülkemiz arı ırkı veya ekotipi arılardan arı zehri toplar.
d) Arı zehri toplama aşamasında, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatında yer alan tedbirler arı zehri üreticisi ve arı zehri işletmesi tarafından alınır.
e) Arı zehri toplama ve üretim sürecinde ortaya çıkacak olumsuzluklardan arı zehri işletmesi sorumludur.
İşletme gereklilikleri
MADDE 9 (1) 4 üncü ve 5 inci maddelerde belirtilen faaliyetler, 24/12/2011 tarihli ve 28152 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İnsan Tüketimi Amacıyla Kullanılmayan Hayvansal Yan Ürünler Yönetmeliği hükümlerine uygun olan ve kayıt altına alınmış arı zehri işletmelerinde yürütülür. Bu işletmelerden elde edilen arı zehri gıda sanayiinde kullanılamaz.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Çeşitli ve Son Hükümler
Denetim
MADDE 10 (1) Bakanlık, gerekli gördüğü hallerde arı zehri üreticisi ve arı zehri işletmesini denetler. Bakanlık tarafından yapılacak denetimlerde gerekli kolaylık sağlanır.
Yaptırımlar
MADDE 11 (1) Bu Yönetmelik hükümlerine aykırı hareket edenler hakkında, 5996 sayılı Kanunun 36 ncı maddesinin birinci fıkrasının (d) bendi hükümlerine göre yaptırım uygulanır.
Yürürlük
MADDE 12 (1) Bu Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Yürütme
MADDE 13 (1) Bu Yönetmelik hükümlerini Tarım ve Orman Bakanı yürütür.